Oomen Architecten heeft een rijke historie in het bouwen van kerken. Ons bureau bestaat immers al 130 jaar. Vandaag de dag zijn we sterk in het herbestemmen van deze monumentale gebouwen waarbij uiteenlopende functies worden gerealiseerd. Denk hierbij aan maatschappelijke bestemmingen zoals wijkcentra, bibliotheken, kinderdagverblijven, gezondheidscentra en theaters maar ook meer commerciële functies zoals kantoren, restaurants en woningen.

Herbestemming van kerken in Nederland

In Nederland is het herbestemmen van kerken een al eeuwen bekende praktijk. Verlaten kerkgebouwen werden opnieuw gebruikt als weeshuizen, opslagplaatsen of ziekenhuizen of zelfs als stallen. Tegenwoordig gebeurt het herbestemmen op een meer gestructureerde en geplande manier, als gevolg van de afname van het kerkbezoek, de vergrijzing van de kerkgemeenschappen en fusies van kerkgenootschappen, vaak onder publieke en financiële druk. Het vaak kostbare onderhoud is een jaarlijks terugkerende kostenpost die zwaar weegt in de verkoopmotieven.

Erfgoedorganisaties benadrukken het belang van het behouden van de historische waarde van kerkgebouwen bij nieuwe functies. Voor omwonenden zijn praktische zaken zoals verkeersdrukte en parkeergelegenheid van groot belang. Jongere generaties, die minder religieus zijn opgegroeid, hechten meer waarde aan duurzaamheid en het hergebruik van materialen.

Rooms-Katholieke en Protestantse Kerken

Rooms-katholieke kerken moeten eerst ontzegd worden van hun heilige status (worden onttrokken aan de eredienst) voordat ze een andere bestemming kunnen krijgen, terwijl Protestantse kerken tijdens hun religieuze bestaan ook voor niet-religieuze evenementen worden verhuurd. Protestantse kerken hebben om die reden vaak een gezondere exploitatie en herbestemming komt hier in verhouding minder voor. Geloofsgemeenschappen geven vaak de voorkeur aan sociaal-maatschappelijke of culturele herbestemmingen, maar kiezen soms ook voor commerciële invullingen zoals woningen of kantoren om financiële redenen.

Symbolische betekenis van kerken

Kerken liggen gewoonlijk centraal in de kernen van steden, dorpen en wijken en hebben een hoge cultuurhistorische en maatschappelijke betekenis. Het zijn gebouwen met een sterke symboolfunctie en zijn herkennings- en oriëntatiepunten in het landschap. Aan de kerktoren herkent men een dorp of stad. Afbreken is gelukkig in de meeste gevallen ondenkbaar. Niet voor niets zijn de Napoleonwegen in kaarsrechte lijnen tussen de kerktorens van de verschillende dorpen en steden getrokken en aangelegd. Ook Jacob van Deventer maakte in de 16e eeuw al dankbaar gebruik van de kerktorens bij het inmeten om zijn beroemde kaarten en stadsplattegronden te kunnen vervaardigen. 

De complexiteit van herbestemming

Het belang om de kerken te behouden is meestal zo groot en de kosten voor herbestemming zo hoog dat aan alle knoppen gedraaid wordt om de ontwikkeling mogelijk te maken. Zo is menige kerk voor de symbolische 1 euro van de hand gedaan en dragen overheden bij in de vorm van subsidies. Gemeenten werken mee aan ontheffingen op het gebied van regelgeving en bouwbesluit. Denk hierbij aan parkeernormen, gelijkwaardigheidsoplossingen voor brandveiligheid en normen voor daglicht als er een goede herbestemming is gevonden.

Samenwerken

Is er eenmaal een structuurontwerp met een financieel gezonde businesscase,  dan is het van belang om naast de stakeholders en belanghebbenden zoals het bisdom, het kerkbestuur, directe omwonenden en betrokkenen zoals de heemkundekring, alle overheidsinstanties uit te nodigen om de neuzen in dezelfde richting te krijgen. Eventuele bezwaren moeten zo vroeg mogelijk in het proces worden weggenomen. Denk hierbij aan het uitnodigen van volksvertegenwoordigers, bouw- en woningtoezicht, brandweer, gemeentelijke monumentencommissie, Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (welstand) en De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. In Brabant hebben we ook nog te maken met het Monumentenhuis Brabant en bij zeer belangrijke monumenten ook de provincie Noord-Brabant als subsidieverlener.

Onze ervaring leert dat het het beste werkt om al deze vertegenwoordigers samen te brengen en interactief de plannen te presenteren. Op die manier wordt het plan gezamenlijk gedragen en dit biedt de grootste kans op een succesvolle herbestemming.